Nếu cầm một hộp xi đánh giày và đọc kỹ phần nhãn, bạn sẽ thấy một điều khá lạ. Trên rất nhiều sản phẩm nổi tiếng của thế giới, gần như không có chữ "Xi" nào xuất hiện. Thay vào đó là những cái tên như Shoe Polish hoặc Wax Shoe Polish. Dịch sát nghĩa sang tiếng Việt, chúng đơn giản chỉ là sáp đánh bóng giày.

Vậy thì vì sao suốt hàng chục năm qua, người Việt vẫn quen gọi sản phẩm này là xi đánh giày? Một cái tên nghe quen thuộc đến mức hầu như chẳng ai còn nghĩ rằng nó cũng có một câu chuyện để kể. 

1. Từ "Xi" có thể được hình thành và tồn tại ở Việt Nam như thế nào?

Theo nhiều tài liệu về ngôn ngữ và lịch sử, cách gọi "xi" ngày nay nhiều khả năng bắt nguồn từ từ "Cirage" trong tiếng Pháp. Đây là từ dùng để chỉ các sản phẩm đánh bóng giày và đồ da, xuất hiện từ thời người Pháp mang giày Tây, đồ da thuộc cùng thói quen đánh bóng giày vào Việt Nam.

Người Việt khi ấy không phát âm "Cirage" theo đúng tiếng Pháp mà dần đọc chệch thành "Xira". Qua nhiều năm sử dụng, cách gọi ấy tiếp tục được rút ngắn thành "Xi" như ngày nay. Đây là hiện tượng khá phổ biến trong tiếng Việt. Không ít từ ngữ có nguồn gốc nước ngoài cũng đã đi qua một hành trình tương tự trước khi trở thành những cái tên quen thuộc trong đời sống hằng ngày.

Nếu để ý kỹ, Ngày xưa ở TP. Hồ Chí Minh vẫn còn một số cửa hàng treo bảng "Xira đánh bóng giày". Chỉ một chữ "Xira" cũng đủ gợi lại cả một giai đoạn mà nghề đánh giày còn rất phổ biến trên những con phố lớn.

2. Vì sao chúng ta không gọi là "sáp đánh giày"?

Xét về mặt ngôn ngữ, gọi "sáp đánh giày" cũng không hề sai. Thậm chí với nhiều sản phẩm hiện nay, đó còn là cách dịch gần nghĩa hơn so với tên gốc trên bao bì.

Nhưng ngôn ngữ đời sống lại không vận hành theo cách của từ điển.

Không ai bước vào cửa hàng rồi hỏi: "Cho tôi một hộp sáp đánh giày màu đen."

Người ta vẫn hỏi rất tự nhiên: "Có xi đánh giày không?" hoặc "Cho tôi một hộp xi đen."

Khi một cách gọi đã được sử dụng đủ lâu, nó dần trở thành thói quen. Lúc đó, người ta không còn quan tâm nguồn gốc của từ hay tên kỹ thuật trên bao bì nữa. Chỉ cần nhắc đến chữ "xi", hầu như ai cũng hiểu đang nói tới sản phẩm dùng để đánh bóng giày da.

3. Nhắc đến "xi", rất nhiều người sẽ nhớ cùng một ký ức

Với nhiều người Việt, đặc biệt là thế hệ 8X, 9X hay đầu những năm 2000, hình ảnh đầu tiên hiện lên khi nghe tới xi đánh giày gần như luôn giống nhau.

Đó là một hộp thiếc nhỏ màu đen, nắp in logo quen thuộc, mở ra là mùi đặc trưng hơi hắc mà chỉ cần ngửi một lần cũng khó quên. Chiếc hộp ấy thường nằm trong góc tủ, trên kệ giày hoặc trong ngăn kéo cùng bàn chải đánh giày, trở thành một vật dụng quen thuộc của rất nhiều gia đình.

Ngày ấy, khái niệm chăm sóc đồ da cũng đơn giản hơn rất nhiều. Giày da bạc màu thì lấy xi ra đánh. Ví da cũ thì đánh xi. Dây lưng mất bóng cũng đánh xi. Thậm chí áo da hay túi xách da nhìn cũ đi một chút, không ít người vẫn mang hộp xi ra với suy nghĩ rằng chỉ cần đánh bóng là đồ sẽ mới trở lại.

Bây giờ nhìn lại, chúng ta biết mỗi loại đồ da cần một cách chăm sóc khác nhau. Nhưng ở thời điểm đó, chiếc hộp xi gần như là lựa chọn duy nhất mà hầu hết mọi người biết đến.

4. Một cái tên vẫn còn ở lại, dù ngành chăm sóc đồ da đã thay đổi

Ngày nay, việc chăm sóc giày da đã khác rất nhiều so với trước đây. Ngoài xi đánh giày còn có sản phẩm làm sạch, dưỡng da, xử lý nấm mốc, phục hồi màu hay bảo vệ bề mặt. Mỗi sản phẩm được tạo ra để giải quyết một vấn đề riêng, thay vì để một hộp xi làm tất cả.

Thế nhưng cái tên "xi đánh giày" vẫn không biến mất.

Có lẽ bởi trong suy nghĩ của nhiều người Việt, chữ "xi" từ lâu không còn đơn thuần là tên của một sản phẩm. Nó đã trở thành cách gọi chung cho cả việc đánh bóng và chăm sóc giày da, giống như nhiều từ ngữ khác vẫn tồn tại dù ý nghĩa ban đầu đã thay đổi theo thời gian.

Đó cũng là điều thú vị của ngôn ngữ. Công nghệ có thể thay đổi, sản phẩm có thể thay đổi, nhưng những cái tên gắn với ký ức của nhiều thế hệ thường ở lại rất lâu.

5. Kết luận

Có những từ ngữ được giữ lại không phải vì chúng chính xác nhất, mà vì chúng đã trở thành một phần của đời sống.

"Xi đánh giày" là một trong những cái tên như vậy.

Đằng sau hai chữ "xi" là câu chuyện về sự giao thoa giữa ngôn ngữ, văn hóa và thói quen của người Việt trong suốt nhiều thập kỷ. Cũng nhờ hành trình ấy mà đến hôm nay, dù trên bao bì có thể ghi Shoe Polish hay Wax Shoe Polish, rất nhiều người vẫn mỉm cười gọi nó bằng cái tên quen thuộc nhất. Xi đánh giày.

Shoes Up – Nhanh thì tiện, nhưng Kĩ mới Bền.